Narodowe Siły Zbrojne (NSZ) powstały we wrześniu 1942 roku z połączenia części Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW) oraz Związku Jaszczurczego (ZJ). To największa konspiracyjna organizacja wojskowa obozu narodowego. Dobrze zasłużyli się Polsce. Historia potwierdziła słuszność strategii dowództwa Narodowych Sił Zbrojnych.
NSZ należały do największych organizacji konspiracyjnych w okupowanej Polsce. We wrześniu 1943 r. liczyły około 73 tysiące, a w kwietniu 1944 r. ponad 90 tysięcy oficerów i żołnierzy.
Dowódcy NSZ
Pierwszym dowódcą NSZ był płk. dypl. Ignacy Oziewicz „Czesław” (od września 1942 r. do aresztowania w czerwcu 1943 r. W wojnie z Rosją Sowiecką w 1920 roku za rozbicie sowieckiej dywizji na Polesiu został odznaczony Orderem Wojennym Virtuti Militari.
Drugim dowódcą NSZ był płk dypl. inż. Tadeusz Kurcyusz „Morski”, „Żegota” (od sierpnia 1943 r. do śmierci w kwietniu 1944 r.).
Trzecim dowódcą NSZ był gen. Zygmunt Broniewski „Bogucki” (do sierpnia 1945 r.), także dowódca lubelskiego okręgu NSZ
Ostatnim dowódcą NSZ był ppłk. Stanisław Kasznica „Wąsowski” (do lutego 1947 roku).
Szefem Sztabu Dowództwa NSZ był płk.dypl. Stanisław Żochowski
Bez pieniędzy z Londynu
NSZ nie otrzymywała pieniędzy od rządu polskiego w Londynie ani od jego placówek w Kraju. To ich różniło od AK. Zmuszone były oprzeć swoją działalność finansową na funduszach zdobywanych w akcjach na instytucje niemieckie oraz na darowiznach członków organizacji i sympatyków.
Przeciw Niemcom i sowieckiej agenturze
Oddziały partyzanckie NSZ walczyły z Niemcami i sowiecką agenturą AL/NKWD. W całym regionie Świętokrzyskim plagą był pospolity bandytyzm komunistów i kryminalistów. Notoryczne zbrodnie dokonywane na ludności cywilnej oraz działaczach podziemia przez partyzantkę komunistyczną zmusiły kierownictwo NSZ do podjęcia radykalnych kroków mających na celu powstrzymanie bezprawia oddziałów będących de facto ekspozyturami sowieckiej agentury.
Ofiarami AL/NKWD były gospodarstwa wiejskie, dwory i majątki, plebanie, młyny, leśnictwa. Do opornych strzelali, podpalali budynki, gwałcili. KG NSZ utworzyła oddział Pogotowia Akcji Specjalnej do walki z przestępczością. Taka była geneza powstania oddziału NSZ„Sosna” pod nadzorem szefa PAS Okręgu Radom NSZ kpt. Huberta Jury „Toma”.
Wszystkie oddziały AL/NKWD otrzymały rozkazy z Moskwy nakazujące likwidowanie faszystów z AK i bandytów z NSZ.
Oddział NSZ „Żbika”
Kpt/mjr Władysław Kołaciński ps. „Żbik” (1911-1995) – legendarny dowódca oddziałów Akcji Specjalnej Narodowych Sił Zbrojnych (AS NSZ) w regionie Świętokrzyskim. W 1939 r. jako podporucznik Marynarki Wojennej walczył pod Gdynią. W 1940 r. wstąpił do Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW).
W kwietniu 1943 r. „Żbik” brał udział we wspólnej akcji NSZ i AK na Bank Emisyjny w Częstochowie. Zabrano około 3 mln zł i kosztowności z sejfów. Pieniądze trafiły do dyspozycji KG AK. Wszystko odbyło się bez strzału.
W Wielki Tydzień kolejna akcja. Opanowanie obozu pracy (Baudienst) w Kielcach, uwolnienie Polaków i zdobycie kilkudziesięciu kg sacharyny (wartość na rynku 1000 zł za kg).
W lipcu „Żbik” wpadł w ręce Gestapo. Bity i maltretowany nie wydał nikogo. Nie zidentyfikowany jako „Żbik” uciekł z pociągu do Auschwitz. Wyskoczył z jadącego pociągu po wyrzuceniu wcześniej z wagonu skutymi rękoma konwojenta.
Od września 1943 r. kpt.”Żbik” dowodził dużym oddziałem partyzanckim AS NSZ (kilkuset żołnierzy). Działając w Częstochowie i na Kielecczyźnie nigdy nie zostali pokonani w bitwie przez Niemców. Żołnierze byli jednolicie umundurowani.
Stoczył wiele bitew bitew z Niemcami i oddziałami komunistycznymi AL-NKWD. W powiecie włoszczowskim walczył z kierowaną z Moskwy komunistyczną partyzantką AL „Garbatego” (Stanisław Olczyk), „Białego Tadka” ((Tadeusz Grochal), „Maślanki” i „Brzozy”, którzy mordowali, okradali i bili Polaków, rozstrzeliwali patrole NSZ.
26 lipca 1944 r. oddział NSZ „Żbika”, wspierany oddziałem AK mjr. Mieczysława Tarchalskiego „Marcina”, stoczył w Olesznie zwycięską bitwę z niemieckim oddziałem SS.

11 sierpnia 1944 roku oddział „Żbika” dołączył do powstającej Brygady Świętokrzyskiej. W styczniu 1945 roku ” na rozkaz płk. „Bohuna” odeszli z Brygady z zadaniem zabezpieczenia mostów na Warcie. Zostali w Polsce po wejściu Sowietów.
Gdy Sowieci zajęli Częstochowę wzrosła aktywność komunistów. NKWD szukała intensywnie ludzi z NSZ. Zrobiło się niebezpiecznie. Na rozkaz dowódcy NSZ gen. „Boguckiego” „Żbik” rozwiązuje oddział i chowa broń.
Wobec represji komunistycznych, torturowania i rozstrzeliwania żołnierzy NSZ, przedostaje się na Zachód. Mieszkał w USA. Do kraju wrócił w 1990 roku.
Swoje wspomnienia opisał w książce „Między młotem a swastyką” (Chicago 1961, Warszawa 1991)
Oddział NSZ „Łosia”
Ppor. Kazimierz Benedykt Nowak ps.”Łoś” (1920-1952) był dowódcą oddziału partyzanckiego Narodowych Sił Zbrojnych (NSZ) działającego na terenie powiatu pińczowskiego. Wiosną i latem 1944 roku oddział operował w okolicach Dzierążni, Młodzaw i lasów chroberskich.
Formacja ta brała udział w zwalczaniu komunistycznej sowieckiej agentury (PPR, AL), zwalczała też pospolity bandytyzm. W lipcu 1944 roku brali udział w akcji uwalniania zakładników w Czarnocinie, a w sierpniu 1944 roku wzięli udział w zasadzce na samochody niemieckie w Klemencicach.
Wśród likwidowanych przez NSZ sowieckich agentów było dużo osób pochodzenia żydowskiego. Byli rozstrzeliwani za zdradę, pospolity bandytyzm, donosicielstwo, a nie ze względu na pochodzenie etniczne.
Nie należy wierzyć wytworzonym po wojnie przez komunistów fabrykowanym dokumentom oskarżających NSZ o największe zbrodnie, w tym mordowanie Żydów.
Oddział „Łosia” dołączył do formowanego 204. Pułku Piechoty Ziemi Kieleckiej NSZ, a „Łoś” objął dowództwo 3. kompanii w tym pułku, który w sierpniu 1944 roku wszedł w skład Brygady Świętokrzyskiej.

– legendarny dowódca oddziału partyzanckiego Narodowych Sił Zbrojnych (NSZ) działającego na terenie powiatu pińczowskiego. Po wojnie był w podziemiu antykomunistycznym. Żołnierz Wyklęty (Fot. Archiwum IPN).
Po wojnie był w podziemiu antykomunistycznym, próbował ułożyć sobie cywilne życie, mieszkając z żoną w Gdańsku i rozpoczynając studia w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego (SGGW) w Warszawie.
Aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa w 1950 roku. W trakcie brutalnego śledztwa Kazimierz Nowak „Łoś” nie załamał się i nie przyznał do stawianych mu zarzutów. Skazano go na karę śmierci. Zmarł w więziennym szpitalu w 1952 roku.
Brygada Świętokrzyska NSZ
Największą jednostką partyzancką NSZ była Brygada Świętokrzyska utworzona na Kielecczyźnie 11 sierpnia 1944 roku w majątku Lasocin. W jej skład weszły wcześniej istniejące oddziały, skoncentrowane od czerwca 1944 r. na terenie powiatu opatowskiego.
Sformowano z nich dwa pułki piechoty – 204. pp. Ziemi Kieleckiej i 202. pp. Ziemi Sandomierskiej.
Dowództwo nad zgrupowaniem powierzono płk. Antoniemu Szackiemu ps. „Bohun”, „Dąbrowski”. Przed wojną w stopniu kapitana służył w 76 pp. w Grodnie.
Szefem sztabu został mjr/ppłk. Leonard Zub-Zdanowicz ps.”Ząb”, cichociemny, żołnierz AK i NSZ.


W historii działań Brygady Świętokrzyskiej NSZ nie znany jest ani jeden przypadek dokonania przez jej jednostki zabójstwa obywateli polskich żydowskiego pochodzenia ze względu na pochodzenie etniczne. Należy zaznaczyć również, iż w szeregach tej formacji służyli Polacy żydowskiego pochodzenia.
Walki w regionie Świętokrzyskim
Od sierpnia do grudnia 1944 roku Brygada prowadziła walki zarówno z Niemcami (m.in. pod Czarnocinem, Olesznem, Wodzisławiem, Zagnańskiem, Radoszycami), jak i partyzantką komunistyczną NKWD/Armią Ludową (pod Fanisławicami, Rząbcem, Węgrzynowem). Liczebność Brygady wynosiła 822 żołnierzy, potem się znacznie zwiększyła.
Jesienią 1944 roku na terenie Kielecczyzny i powiatu radomszczańskiego trwały zacięte walki między sowiecko-komunistycznym podziemiem (NKWD, AL i PPR) a Narodowymi Siłami Zbrojnymi (NSZ). Nie było litości z obydwu stron.
Pod Kurzelowem
20 sierpnia 1944 r. pod Kurzelowem Brygada (baon mjr. Rusina) wykonała zasadzkę na Niemców. Konwojowany transport broni (pięć ciężarówek) na szosie Włoszczowa-Radomsko został ostrzelany. Niemcy poddali się. Zdobyto 300 belgijskich karabinów i 90 tysięcy naboi. Pozwoliło to uzbroić żołnierzy, którzy dotąd byli bez broni. Z żalem zostawiono ciężarówki. Akcja była możliwa dzięki informacji wywiadu Brygady.
Pod Raszkowem
23 sierpnia 1944 r. pod Raszkowem Brygada otrzymała informację od por. Mosta z AK, że Niemcy przeprowadzili obławę. Aresztowali na melinach i natychmiast rozstrzelali 40 żołnierzy AK, zdemobilizowanych, a więc bez broni. Brygada (baon kpt. Żbika) wzięła odwet. Wykonała zasadzkę i zaatakowała silnym ogniem. Poległo 45 Niemców, a 13 wzięto do niewoli. Zdobyto dużą ilość broni i amunicji. Bez strat własnych.
Pod Fanisławicami
24 sierpnia 1944 r. pod Fanisławicami Brygada spotkała oddział komunistyczny NKWD/Armii Ludowej „Świt”, który bez rozpoznania wysadził w powietrze pociąg jadący z Częstochowy do Kielc. W efekcie zabici i ranni byli tylko Polacy wiozący żywność do miast. Komuniści okradli pociąg z żywności i uciekli nie udzielając pomocy rannym Polakom. Brygada Świętokrzyska NSZ wysłała swój personel sanitarny do pomocy rannym.
Następnej nocy 1. batalion Brygady (liczący około 200 żołnierzy) pod dowództwem kpt. Wacława Janikowskiego „Wilk” przeprowadził akcję. Otoczono gajówkę „Konrad”, w której rozbito część oddziału AL „Świt”. Reszta uciekła.
Bitwa pod Rząbcem
8 września 1944 roku wywiad Brygady ustalił, że w pobliżu Rząbca (płd.-wsch. od Włoszczowej) przebywa duży oddział (200 ludzi) sowiecko-komunistyczny NKWD-Armii Ludowej (AL) „Białego Tadka”(Tadeusz Grochal) w celu zaatakowania Brygady NSZ. Większość oddziału stanowili sowieccy spadochroniarze, czyli zbrojni komandosi NKWD z oddziału dywersyjno-wywiadowczego pod komendą kpt. Iwana Karawajewa „Iwan Iwanowicz”.
Oddział AL-NKWD „Białego Tadka” Tadeusza Grochala znany był ludności cywilnej z pospolitych napadów rabunkowych, grabieży i morderstw. Terroryzowali i rabowali polskich mieszkańców wsi i miasteczek. Zwalczali ugrupowania niepodległościowe (AK, NSZ), rozstrzeliwali złapane małe patrole żołnierzy NSZ. Spalili kilka majątków ziemskich, które odmówiły im aprowizacji. Zabijali i gwałcili.
Oddział „Białego Tadka” przechwycił patrol 12 żołnierzy NSZ ppor. Sanowskiego. Związanych torturowano (kłucie bagnetami i przysmażanie ogniem) przed rozstrzelaniem. Brygada Świętokrzyska NSZ przyszła im z pomocą w ostatniej chwili.
Doszło do bitwy. Oddział „Białego Tadka” zdziesiątkowano. Mimo dobrego uzbrojenia, po godzinie walki komuniści poddali się. W walce zginęło ponad trzydziestu partyzantów komunistycznych i sowieckich. Straty Brygady to dwóch zabitych i ośmiu rannych. Wzięto około dwustu jeńców.
Przechwycono bogate archiwum komunistów. Były tam rozkazy z Moskwy nakazujące likwidowanie faszystów z AK i bandytów z NSZ. Zdobyto także dziennik komunikacji radiowej z Moskwą.
W nocy w trakcie konwojowania część sowieckich jeńców zbuntowała się i zaczęła uciekać. Kilkudziesięciu z nich zabiła eskorta. Polacy, którym sąd nie udowodnił bandytyzmu po przesłuchaniu, jeżeli chcieli zostali wcieleni do Brygady lub puszczeni wolno. Dowódca oddziału NKWD-AL „Biały Tadek” zbiegł. Po wojnie był w UB.
Pod Cacowem
20 września 1944 r. Brygada znalazła się pod Cacowem, gdzie mieściła się niemiecka szkoła lotnicza. Płk. Szacki zdecydował podjąć walkę z maszerującą kolumną około 400 żołnierzy Luftwaffe i kompanią żandarmerii (100 żandarmów) z ciężką bronią maszynową.
Mjr. Jaxa przygotował zasadzkę w lesie. Dopuścił blisko piechotę lotniczą na odległość kilkudziesięciu metrów i otworzył ogień. Niemcy rzucili się do ucieczki, zostawiając na placu ponad 100 rannych i zabitych. Doszło do walki z oddziałem żandarmerii. Brygadę zaatakowały samoloty. Bitwa zakończył się przy minimalnych stratach Brygady Świętokrzyskiej NSZ.
Pod Sekurskiem i Ciężkowicami
13 pażdziernika 1944 r. doszło do starcia Brygady z oddziałem komunistycznym AL „Sarny” (Stanisław Wilk) w powiecie radomszczańskim, w rejonie miejscowości Sekursko i Ciężkowice.
Wcześniej oddział „Sarny” wziął za zakładników dwunastu właścicieli ziemskich oskarżanych o sympatyzowanie z AK i NSZ. Miejscowa placówka AK poprosiła o pomoc płk.”Bohuna”. Żołnierze Brygady Świętokrzyskiej (I baon kpt. Stepa) wytropili miejsce przetrzymywania zakładników. Dziesięciu z nich było mocno pobitych i pokrwawionych, a dwóch komuniści już zastrzelili.
Bez przygotowania szybko zaatakowano oddział AL, który został całkowicie rozbity. W walce zginęło ośmiu żołnierzy AL wraz z „Sarną” oraz kilku żołnierzy NSZ. W trakcie wymiany ognia śmierć poniosło również czterech z przetrzymywanych właścicieli ziemskich.
Kpt. Step zdobył broń maszynową i amunicję, a ponadto rozkazy sowieckie nakazujące zwalczanie oddziałów NSZ i AK.
Tej samej nocy inny oddział Brygady Świętokrzyskiej przeprowadziły akcję w pobliskich Soborzycach, gdzie zlikwidowano sowiecką radiostację oraz grupę zwiadowczą NKWD. Jak póżniej żartowano, w stodole enkawudzista wolał „dojść do końca” z radiotelegrafistką zamiast bronić radiostacji.
Pod wsią Krępa
12 listopada 1944 r. pod wsią Krępa (Krempa) na trasie Radomsko – Krępa w powiecie radomszczańskim doszło do starcia zbrojnego Brygady NSZ a niemiecką żandarmerią.
Oddziały brygady zaatakowały niemiecki oddział żandarmerii liczący około 120 ludzi. Niemcy eskortowali transport wojskowy. Partyzantom NSZ udało się rozbić eskortę i zdobyć kilka samochodów ciężarowych wyładowanych amunicją oraz granatami.
Komuniści z PPR
Franz Wittek był jednym z najbardziej krwawych funkcjonariuszy Gestapo w regionie Świętokrzyskim. To szef siatki konfidentów kieleckiego Gestapo.
W jego siatce szpiegowskiej było kilkuset konfidentów. Wielu komunistów. Jednym z nich był Wincenty Smelcerz ps.”Kacper”– członek kierowanej przez Moskwę Polskiej Partii Robotniczej (PPR) i Gwardii Ludowej (GL). Pełnił ważną funkcję łącznika Sztabu Głównego GL. Działał w głębokiej konspiracji.
Ten grożny agent Gestapo działający pod pseudonimami „148”, „Hugo Pierzyna” oraz „Wrona” współpracował bezpośrednio z kieleckim szefem Gestapo, Karlem Essigiem, oraz Franzem Czokiem ze Skarżyska. Na skutek jego donosów zginęło wielu ludzi kieleckiej konspiracji NSZ, AK i GL.
Smelcerz został zdemaskowany i aresztowany w latach 60.
Skazany na karę dożywotniego pozbawienia wolności, którą Sąd Najwyższy w późniejszym terminie złagodził do kilku lat. Szybko opuścił więzienie.
Komuniści z PPR czasami walczyli sami ze sobą. Jako ciekawostkę należy odnotować, że „Biały Tadek”(Tadeusz Grochal) w sierpniu 1943 roku popadł w konflikt ze innym komunistycznym dowódcą oddziału GL/AL Stanisławem Olczykiem ps. „Garbaty”. Pojmał go, uwięził i próbował rozstrzelać. Wówczas też zamordował częstochowskiego działacza PPR, Mariana Głąba ps. „Felek”. Nie poniósł konsekwencji za ten czyn.
Marsz na Zachód
Pod koniec grudnia 1944 roku dowódca NSZ gen. Zygmunt Broniewski „Bogucki” przeprowadził inspekcję i odbył długą rozmowę z dowódcą Brygady Świętokrzyskiej płk. Antoniem Szackim ps. „Bohun”, „Dąbrowski”. Jako zadanie dał przeprowadzenie Brygady na Zachód i ocalenie żołnierzy od fizycznej zagłady przez sowiecką zbrodniczą NKWD.
W styczniu 1945 r., w obliczu sowieckiej ofensywy, dowództwo brygady w obawie przed jej zniszczeniem przez zbliżającą się Armię Czerwoną i NKWD rozpoczęło wycofywanie się na zachód i uratowania jednostki jako siły zdolnej do walki o wolną Polskę.
„Wierzyłem – pisał po latach Antoni Szacki – że wyprowadzę was z domu niewoli i śmierci. Polska Ludowa kopała nam groby, otwierała nowe więzienia, stawiała szubienice, ziejąc nienawiścią i chęcią zemsty nad każdym członkiem-żołnierzem Brygady Świętokrzyskiej. Nie udało się. Wyszliśmy szczęśliwie”.

Brygada Świętokrzyska podczas marszu przez Czechosłowację, 1945 r. W środkowym rzędzie siedzą od lewej: por. Zygmunt Borowiecki ps. 'Zygmunt’, mjr. Stefan Marcinkowski ps. 'Poraj’, płk. Antoni Szacki – Skarbek ps. 'Bohun’, 'Dąbrowski’, mjr. Władysław Milczarek ps. 'Wołyniak’, mjr. Niedzielski, kpt. Bujakowski (fot. zbiory IPN)
Dzięki lokalnym, doraźnym i taktycznym, porozumieniom z jednostkami niemieckimi Brygada rozpoczęła marsz ku zachodowi, ku jednostkom alianckim. Podczas przemarszu Dowódca Brygady nie zgodził się na podporządkowanie i współpracę wojskową z Niemcami. Nie pozwolił też rozbroić jednostki.
Brygada przemaszerowała do Czech. Nawiązano kontakty z czeskim podziemiem. Równocześnie wysłano emisariuszy do sztabu Naczelnego Wodza i wojsk alianckich. Po skierowaniu zgrupowania do ośrodka w Rozstání (Czechy) dowódca Brygady wysłał kilka grup dywersyjnych do Polski.
Podczas marszu na Zachód liczebność Brygady zwiększyła się do 1417 żołnierzy. Do jednostki przyłączali się polscy jeńcy z oflagów i stalagów oraz zbiegli robotnicy przymusowi.
Wyzwolony obóz koncentracyjny dla kobiet
Jednym z najbardziej chwalebnych czynów żołnierzy Brygady Świętokrzyskiej NSZ było wyzwolenie niemieckiego obozu koncentracyjnego dla kobiet w Holiszowie (filia KL Flossenbürg) (5 maja 1945 r.). W wyniku tej akcji uwolnionych zostało blisko tysiąc kobiet (Polki, Żydówki, Francuzki, Czeszki, Rumunki, Jugosłowianki). W tej akcji wzięto do niewoli dwustu SS-manów.
Dzięki tej akcji Brygada uwierzytelniła się w oczach gen. Pattona i Amerykanów. Rząd francuski wynagrodził żołnierzy płk.”Bohuna” za uwolnienie kobiet w ten sposób, że każdy żołnierz wedle własnego życzenia mógł spędzić we Francji jeden miesięczny urlop.
Brygada ratuje Żydówki
Brygada Świętokrzyska NSZ uratowała od śmierci 280 Żydówek węgierskich, które były w największym niebezpieczeństwie, gdyż w oddzielonych drewnianych barakach omotanych drutem kolczastym, miały być spalone przed dojściem oddziałów amerykańskich. Baraki, w których przebywały kobiety, zostały przez niemieckich oprawców oblane benzyną i tylko brawurowa akcja zbrojna żołnierzy Brygady ocaliła je przed spaleniem żywcem.
Po uratowaniu życia Żydówki zostały szybko wywiezione samochodami przez cywilnych urzędników żydowskich. W przeciwieństwie do uwolnionych kobiet innych narodowości, nawet nie podziękowały Brygadzie za uratowanie życia.
Żydowskie instytuty historyczne nic nie wspominają o bohaterskim czynie Brygady. Propaganda żydowska po wojnie tylko atakowała NSZ.

Na zdjęciu: żołnierze NSZ i uwolnione kobiety.
Obok obozu w Holiszowie zlokalizowane były też liczne zakłady niemieckiego przemysłu zbrojeniowego. Pracowały w nich tysiące niewolników – robotników przymusowych, w tym Żydów. Oni również w wyniku tej akcji zostali uwolnieni.
NSZ sojusznikiem USA
Brygada Świętokrzyska NSZ walczyła z Niemcami u boku jednostek amerykańskich. Nawiązała kontakt taktyczny z jednostkami 3. Armii Amerykańskiej gen. George’a Pattona.
Amerykanie dokonali sprawdzenia polskiej jednostki pod względem kontrwywiadowczym, uznając ją za jednostkę niekolaborującą z Niemcami, uznali ją jako jednostkę aliancką. Brygada była jedyną polską jednostką, która uzyskała od Amerykanów w maju 1945 roku prawo do noszenia odznak jednostek amerykańskich oraz broni. I to na zdjęciach widać, amerykańskie gwiazdy, głowa Indianina, symbole amerykańskich dywizji.
Brygada po zakończeniu wojny była wizytowana przez przedstawicieli Naczelnego Wodza, a jej żołnierze i oficerowie szkoleni byli w II Korpusie gen. Andersa. Na skutek sprzeciwu Brytyjczyków (naciskanych przez Stalina) jednostki nie włączono do II Korpusu Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.
Wobec nacisków Sowietów, którzy żądali bezprawnie wydania polskiej jednostki, armia amerykańska spowodowała rozwiązanie Brygady i utworzenie z jej żołnierzy i oficerów Kompanii Wartowniczych, jednostek polskich wspomagających amerykańskie wojska okupacyjne na terenie Niemiec.
Sowieci ścigają Brygadę
Sowieci polowali na żołnierzy NSZ. Stalin nie ustępował i żądał wydania Brygady. Gen. Żukow osobiście naciskał na gen. Eisenhowera w Poczdamie. Na szczęście bezskutecznie. Kiedy naczelny dowódca aliantów odmówił, Żukow chciał przynajmniej wytargować wydanie im dowódcy Brygady Świętokrzyskiej NSZ płk. Antoniego Szackiego ps. „Bohun Dąbrowski”. To też zostało odrzucone.

Maj 1945 r. Z wizytą u gen. Johna Devine’a, dowódcy 8 Dywizji Pancernej USA (w środku).
Z lewej: ppłk. cc Leonard Zub- Zdanowicz, szef sztabu Brygady, z prawej: płk. Antoni Szacki “Bohun”, “Dąbrowski”, dowódca Brygady Świętokrzyskiej NSZ.
Zgrupowanie „Sosna” NSZ
Zgrupowanie AS NSZ „Sosna” było silnym oddziałem partyzanckim Narodowych Sił Zbrojnych (NSZ) działającym w regionie Świętokrzyskim. Od wiosny 1943 r. do połowy 1944 r. dowodził nim kpt. Hubert Jura ps. „Tom”, który był także szefem Akcji Specjalnej Okręgu V Kielecko-Radomskiego NSZ.
To jedna z najbardziej tajemniczych i kontrowersyjnych postaci związanych z polskim podziemiem. Postać, która wciąż budzi skrajne emocje podczas burzliwych dyskusji. Ale o tym w póżniej.
Zgrupowanie obejmowało pododdziały o kryptonimach „Las 1”, „Las 2” oraz „Las 3”. Oddział prowadził walki z Niemcami, ale głównie z partyzantką komunistyczną NKWD/GL/AL. Był traktowany w strukturach NSZ jako formacja o zadaniach żandarmerii.

Zlikwidowanie bandytów GL Izraela Ajzenmana
Najbardziej spektakularną akcją przeprowadzoną przez oddział „Sosna” było zlikwidowanie bojówki rabunkowej Gwardii Ludowej (GL) Izraela Ajzenmana, ps. „Lew” o kryptonimie „Lwy”. Mieli na koncie bezprzykładne morderstwa i grabieże. Grupę tworzyli pospolici mordercy i złodzieje terroryzujący ludność w okolicach Końskich. Akcja „Sosny” miała charakter odwetowy i była wykonana na polecenie zwierzchników z NSZ po konsultacji z AK.
Ajzenman zamordował w miasteczku Drzewica sześciu działaczy podziemia narodowego i członków elity społecznej miasteczka. W dniu 22 lipca 1943 r. partyzanci Jury schwytali i dokonali egzekucji siedmiu członków bandy oraz jednego z przywódców, Stanisława Wiktorowicza ps.„Stach”. Odział AS NSZ „Sosna” rozbroił i rozstrzelał siedmiu zbrodniarzy.
Dzięki działaniom oddziału „Sosna” NSZ kierowana z Moskwy Polska Partia Robotnicza (PPR) i jej oddziały nie mogły się swobodnie rozwijać w regionie Świętokrzyskim.
Współpraca z Niemcami
W 1943 r. dowództwo AK-NSZ wyznaczyło kpt. Huberta Jurę ps. „Tom” łącznikiem do kontaktów z Niemcami (znał język niemiecki), aby móc wynegocjować sojusz taktyczny wobec nadciągającego zagrożenia ze strony Sowietów. To nie była samowola „Toma”, jak póżniej twierdzono.
Nawiązał współpracę z radomskim Gestapo. Przekazał ofertę współpracy dotyczącą wspólnego zwalczania partyzantki komunistycznej i band złożonych z kryminalistów. I tylko tego dotyczyła.
Takim sposobem dotarł do SS-Haupsturmfurera Paula Fuchsa będącego gorącym zwolennikiem szukania dróg porozumienia z polskim podziemiem w obliczu sowieckiego niebezpieczeństwa. Osoba „Toma” była znana Niemcom, gdyż informacje o likwidowaniu komunistycznych bojówek w terenie regularnie docierały do władz Gestapo. Fuchs szybko przyjął propozycję współpracy.
SS-Haupsturmfuhrer Paul Fuchs był w radomskim Sipo kierownikiem dwóch najważniejszych referatów: IV A-zwalczania podziemia i IV N-penetracji agenturalnej. To jeden z najwyższych funkcjonariuszy policji i bezpieczeństwa dystryktu.
Współpraca rozwijała się. „Tom” i Fuchs wymieniali się informacjami o komunistycznym zagrożeniu, komunistycznych agentach i organizacjach, takich jak PPR, GL/AL czy też sowieckich agentach NKWD zrzucanych na teren okupowanej Polski.
Wiele wskazuje, że współpracując z Fuchsem przeciwko komunistom prawdopodobnie pracował jednocześnie dla dwóch stron, polskiego podziemia i na rzecz wywiadu aliantów (amerykańskiego i brytyjskiego wywiadu MI 5). Był podwójnym agentem.

Hubert Jura „przekracza czerwoną linię”
Kpt. Jura przestał wykonywać rozkazy przełożonych z NSZ-AK. Stracono nad nim kontrolę. Z początkiem wiosny 1944 r. w kierownictwie NSZ-AK zapadł ostatecznie wyrok śmierci na Hubertę Jurę ps „Tom” za współpracę z Gestapo. Bezpośrednim zleceniodawcą wyroku miał był Władysław Pacholczyk ps. „Adam”, inspektor V Okręgu któremu podlegał Jura. Nie wykonał zadania.
Kpt. Hubert Jura świadomie „przekroczył czerwoną linię”. Nie krył się ze swoją współpracą z Niemcami. Był częstym gościem u Fuchsa, od którego otrzymywał listy agentów NKWD/AL/PPR do likwidacji.
W tym samym czasie w radomskim Gestapo torturowano i rozstrzeliwano członków polskiego podziemia, szczególnie Armii Krajowej. Z rozkazu Fuchsa wysłano do obozu zagłady w Auschwitz kilkanaście tysięcy Polaków, a kilka tysięcy zostało rozstrzelanych na Firleju pod Radomiem.
Według szacunków historyków z Instytutu Pamięci Narodowej w całym okresie okupacji (1940–1945) na Firleju stracono od 12 do 15 tysięcy Polaków.
Niemal jawna współpraca „Toma” z okupantem była powodem niemal buntu zdezorientowanych podkomendnych z oddziału AS NSZ „Sosna”. Na dzień 19 maja 1944 r. wyznaczyli termin wyjaśnień od swojego dowódcy. Nie doczekali się. „Tom” z najwierniejszymi oficerami wyjechał do Częstochowy. Formalnie epizod ten zakończył jego współpracę z NSZ-AK.
Z Gestapo przeciw NKWD
Na początku lat trzydziestych Józef Piłsudski pozostawił szefowi dyplomacji Beckowi cztery wytyczne, w tym m.in: “całe wysiłki polskiej dyplomacji powinny iść w kierunku uniknięcia najgorszego scenariusza, czyli wojny na dwa fronty z Niemcami i Związkiem Sowieckim. Wojna na dwa fronty oznacza naszą śmierć”. Beck zrobił wszystko odwrotnie I doprowadził do katastrofy.
Kpt. Jura „Tom” współpracował ze zbrodniarzami z Gestapo, którzy ułatwili mu zlikwidowanie wielu zbrodniarzy z sowieckiej NKWD. To działanie kontrowersyjne, ale skuteczne.
„Organizacja Toma”
W czerwcu 1944 r. kpt. Hubert Jura ps. „Tom” zorganizował antysowiecką siatkę wywiadu i kontrwywiadu nastawioną na walkę z komunistami. Nosiła nazwę „Organizacja Toma”. Działała w Częstochowie, Krakowie i Radomiu. Jego najbliżsi współpracownicy to oficer wywiadu kpt. Maksymilian Rolland oraz por. Edward As oraz ppor. Karol. Wszyscy świetnie znali język niemiecki. Współpracowali z Gestapo.
Siedzibą centrali „Organizacji Toma” była willa przy ul. Jasnogórskiej 25 w Częstochowie. Oprócz prowizorycznego więzienia, w piwnicach posesji znajdowała się sala przesłuchań, w której Jura ze swoim zastępcą Rollandem, przesłuchiwali więźniów. Trafiali tam przeważnie komuniści związani z sowiecką agenturą (agenci NKWD, PPR i AL).
Osoby podejrzane o związki z NKWD były aresztowane i przesłuchiwane przez ludzi „Toma”. Proceder ten nasilił się zwłaszcza w styczniu 1945 r., gdy ruszyła sowiecka ofensywa. „Tom” chciał zdążyć z likwidacją jak największej ilości „czerwonej” agentury przed wkroczeniem Armii Czerwonej.
„Tom” w Brygadzie Świętokrzyskiej
Od lutego 1945 roku kpt. Hubert Jura ps. „Tom” wraz z częścią swoich ludzi dołączył do Brygady Świętokrzyskiej NSZ. Bardzo pomógł Brygadzie w przedostaniu się na Zachód i połączeniu z III Armią gen. Pattona. Pełnił rolę tłumacza, bo znał bardzo dobrze język angielski i niemiecki. Bez niego Brygada znalazłaby się w pułapce bez wyjścia.
Mjr. Jerzy Jaxa-Maderski napisał w książce „Na dwa fronty”: „Brygada Świętokrzyska korzystała z pomocy „Toma”, dzięki której wiele istnień ludzkich zostało uratowanych. Dostarczał fałszywych dokumentów, ułatwiał Brygadzie przejście przez Czechosłowację, pomagał skoczkom do Polski”.
Po przybyciu do Pilzna kpt. Hubert Jura „Tom” oficjalnie występował w mundurze oficera wywiadu brytyjskiego. Jego brat Edmund był pilotem w brytyjskich siłach powietrznych RAF, a więc wywiad brytyjski wiedział wszystko o nim i jego rodzinie.
Paul Fuchs od 1945 r. zaczął pracować dla wywiadu amerykańskiego Richarda Gehlena (również niemieckiego oficera) z zadaniem dostarczania informacji o Związku Sowieckim. Od 1949 r. organizacja wywiadowcza Gehlena podlegała Centralnej Agencji Wywiadowczej (CIA). Wynika z tego, że „Tom”, współpracując z Fuchsem, pracował na rzecz wywiadu amerykańskiego.
W dniu 13 lipca 1945 r. Brygada Świętokrzyska przekazała kpt. Jurę do kontrwywiadu 2. Korpusu Polskiego we Włoszech. Przesłuchania i badanie sprawy przeprowadzał płk Wincenty Bąkiewicz, szef wydziału II. Po dwóch dniach przesłuchań Huberta Jurę przejęli Brytyjczycy i awansowali go.

1 sierpnia 1945 r. „Tom” został razem z dawnymi członkami „Organizacji Toma” zwolniony z „Brygady”. Jako rezydent wywiadu brytyjskiego MI5 objął kierownictwo placówki Polskiego Czerwonego Krzyża w Pilźnie. Rozrzucone po całej Europie placówki PCK były zakonspirowanymi skrzynkami wywiadowczymi.
Hubert Jura w oparciu o swoją organizację zorganizował sieć skrzynek kontaktowych, które dostarczały wywiadowi brytyjskiemu i II Korpusowi Polskiemu cennych informacji o Związku Sowieckim. Na własną rękę zorganizował kanał przerzutowy dla uciekających z Polski, m.in. pomógł Barbarze Skarbek, żonie płk. „Bohuna”.
W 1947 r. we Włoszech poznał swoją przyszłą żonę, Brazylijkę i wyjechał z nią do Ameryki Południowej. Zmienił nazwisko, bo ścigała go NKWD. Sprowadził do Argentyny wielu swoich ludzi z „Organizacji Toma” i dawnej kieleckiej Akcji Specjalnej.
Po wkroczeniu Sowietów
Brygad Świętokrzyska przedostała się na Zachód, ale większość, czyli 90 tysięcy żołnierzy NSZ została w Polsce po wkroczeniu Sowietów. Walczyli, ginęli, cierpieli…
Oddział „Jaremy”
Na początku 1945 roku dowódca Brygady płk.”Bohun” polecił por.”Jaremie” odłączyć się od Brygady i pozostać ze swoim oddziałem w Kraju celem kontynuowania akcji zbrojnej przeciwko komunistom. Oddział liczył około 200 żołnierzy. Przekształcił się w oddział dywersyjny.

Płk. Antoni Szacki ps. „Bohun Dąbrowski” – dowódca Brygady Świętokrzyskiej NSZ i por. Stanisław Sikorski „Jarema” (po prawej), legendarny dowódca dużego oddziału partyzanckiego NSZ w regionie Świętokrzyskim, Żołnierz Wyklęty.
Oddział Żołnierzy Wyklętych NSZ pod dowództwem por. Stanisława Sikorskiego „Jaremy” działał w 1945 r. na terenie powiatów: Starachowice, Kielce, Busko i Pińczów. Do największych jego sukcesów zalicza się bitwę z grupą operacyjną NKWD w lesie pod Kotkami w powiecie Busko Zdrój, którą stoczył w dniach 28 maja – 2 czerwca 1945 roku.
Oddział zakwaterował we wsi Palonki mając zamiar uderzyć na więzienie w Pińczowie. Nieoczekiwanie został zaatakowany przez NKWD i UB, które zostały poinformowane przez kobietę, która wymknęła się ze wsi. Po serii potyczek i starć w kompleksie leśnym, oddział NSZ przeprowadził skuteczne wycofanie się.
Oddziały Urzędu Bezpieczeństwa z Buska i Kielc oraz NKWD miały wielką przewagę w ludziach i sprzęcie. Mimo to poniosły straty. Bilans bitwy to 12 zabitych funkcjonariuszy UB, 1 ranny żołnierz sowiecki. Oddział NSZ miał 9 zabitych żołnierzy oraz 3 rannych.
Zginął porucznik Stanisław Sikorski „Jarema”. Ranny wzięty do niewoli został zabity strzałem w tył głowy. Miejsce jego pochówku pozostaje nieznane. Nie wiadomo, gdzie komuniści ukryli jego ciało.

Pomnik w Lesie Koteckim upamiętniający żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych i ich dowódcę por. Stanisława Sikorskiego ps. „Jarema”, poległych w walkach z UB i NKWD w Kotkach, Palonkach, Kamedułach w dniach 28.05-02.06.1945 r.

1 marca 2026 roku odbyły się uroczystości upamiętniające Żołnierzy Niezłomnych. Obchody Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych zorganizował Klub Gazety Polskiej w Busku-Zdroju.
Zagłada zgrupowania „Bartka”
Najdłużej działającym zgrupowaniem NSZ był tzw. VII Okręg kpt. Henryka Flamego „Grota”, „Bartka”. W wyniku prowokacji UB około 200 jego żołnierzy zostało we wrześniu 1946 r. podstępnie ujętych, a następnie zamordowanych w okolicach Łambinowic na Śląsku.
Ciąg dalszy nastąpi …
© (MARB)
Literatura
Stanisław Żochowski – „O Narodowych Siłach Zbrojnych NSZ”, wydawnictwo Retro, Lublin 1994
Antoni Bohun-Dąbrowski – „Byłem dowódcą Brygady Świętokrzyskiej NSZ”, Londyn 1984
Robert Rudnicki – „Oddział partyzancki NSZ „Sosna”/”Las1”. Historia prawdziwa oddziału kpt.”Toma”, Warszawa 2024