Rumkowski, czyli „Król Chaim” łódzkiego getta.

Mordechaj Chaim Rumkowski – rosyjski Żyd – był szefem Judenratu w Łodzi. Przez pięć lat (1939-1944) miał absolutną władzę nad 200 tysiącami Żydów w łódzkiej dzielnicy zamkniętej zwanej gettem (Ghetto Litzmannstadt). Był panem życia i śmierci wielu swoich rodaków. Wojnę przeżyło zaledwie 7 tys. mieszkańców. Getto zlikwidowano 29 sierpnia 1944 roku.

W 1939 roku na rozkaz szefa Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) Reinharda Heydricha tworzono getta żydowskie i Rady Żydowskie czyli Judenraty, które sprawowały władzę w gettach. W pażdzierniku 1939 roku komisarz Łodzi Albert Leister mianował Rumkowskiego Przełożonym Starszeństwa Żydów w łódzkim getcie.

Mordechaj Chaim Rumkowski był szefem Judenratu w Łodzi. Przez pięć lat (1939-1944) miał absolutną władzę nad 200 tysiącami Żydów w łódzkiej dzielnicy zamkniętej zwanej gettem (Ghetto Litzmannstadt). (Fot. Domena publiczna)

Czy Rumkowski wierzył, że praca uratuje Żydów ?

Rumkowski rozpowiadał wszędzie, że mieszkańcom getta życie może uratować tylko ciężka praca dla Rzeszy. Trudno uwierzyć, że ten doświadczony życiowo i politycznie człowiek był aż tak naiwny, że nie zdawał sobie sprawy, że czeka ich Zagłada. On podobno uparcie żywił nadzieję, że gdy wojna się skończy, to Żydzi wrócą do normalnego życia.

Może tylko udawał na zewnątrz takiego naiwniaka, aby mieć spokój w getcie? Posiadał przecież dwa mieszkania, jeżdził dorożką, „zaliczał” nieletnie i co najważniejsze miał wielką władzę w getcie. Dla facetów po sześćdziesiątce prawie zawsze władza jest ważniejsza od kasy.

Ojcowie i matki – dajcie mi swoje dzieci !

Rumkowskiego nienawidziło prawie całe getto, oprócz „szyszek”. Punktem zwrotnym była „wielka szpera”. Gdyby stanął w obronie mordowanych dzieci straciłby życie, ale zostałby żydowskim bohaterem. Stchórzył i schował „głowę w piasek”.

Jego słowa: „Ojcowie i matki – dajcie mi swoje dzieci !”, wstrząsnęły rodzicami, którzy płakali i krzyczeli. Dwa lata póżniej zginął z rąk mieszkańców getta z łatką kolaboranta. Na wieki.


Getto w Łodzi 1942. Dzieci- ofiary „wielkiej szpery”. (Fot. Domena publiczna)

Himmler w gettcie

Reichsfurer SS Heinrich Himmler – jeden z najpotężniejszych ludzi w III Rzeszy – odwiedził łódzkie getto w czerwcu 1941 roku. Porozmawiał chwilę z Rumkowskim. Jak zanotował Szmul Rozensztajn sekretarz Rumkowskiego – „Himmler zachęcał go do coraz wydajniejszej pracy i obiecywał, że będzie im wtedy dobrze”. To jeszcze był czas przed Holocaustem.

Getto w Łodzi. Rumkowski słucha Reichsfurera SS Heinricha Himmlera (5 czerwca 1941 rok). (Fot. Domena publiczna)

Molestowanie nieletnich sierot

Rumkowski miał nieciekawą przeszłość. Od 1925 roku aż do wybuchu wojny był prezesem Stowarzyszenia „Internat dla Dzieci Żydowskich”, czyli domu dla sierot. Przebywało tam około 120 dzieci. Doszło do skandalu, bo pracownik Internatu Jechiel Kac oskarżył Rumkowskiego o stosowanie przemocy i molestowanie seksualne nieletnich dziewcząt. Gwałcił tam dziewczynki i 13-letniego chłopca.

Wybuch wojny uratował pedofila przed wyrokiem i pójściem do więzienia. Niemcy dobrze o tym wiedzieli. Świadomie wybrali go szefem Judenratu.

Zboczony „Król Chaim”

Jako szef getta Rumkowski kontynuował swoje zboczenie. Nadal molestował i gwałcił nieletnie Żydówki. Lucille Eichengreen opisała w swojej książce jak okrutnie była molestowana seksualnie przez Rumkowskiego. Była młoda i ładna. Musiała to akceptować. Odmowa groziła śmiercią. (Lucille Eichengreen – „Rumkowski and the Orphans of Lodz”, San Francisco 2000).

Ale nawet dzisiaj bronią go niektórzy historycy pisząc, że: „po prostu Rumkowski miał słabość do młodych i pięknych kobiet; ale to nie były dzieci – jego sekretarki miały około 20 lat”.

Mordechaj Chaim Rumkowski był szefem Judenratu w Łodzi. Przez pięć lat (1939-1944) miał absolutną władzę nad 200 tysiącami Żydów w łódzkiej dzielnicy zamkniętej zwanej gettem (Ghetto Litzmannstadt). (Fot. Domena publiczna)

Ślub Rumkowskiego

W 1941 roku 64-letni Rumkowski poślubił atrakcyjną prawniczkę 34-letnią Reginę Wajnberger. Regina tym ślubem chciała uratować swojego młodszego brata (według relacji Edwarda Kleina).

Getto w Łodzi (1941). Rumkowski wraz z żoną Reginą (siedzi po jego prawej stronie) oraz bratową Heleną i gestapowcem Davidem Gertlerem (po jego lewej stronie). (Archiwum Państwowe w Łodzi)

Ale ładna i młoda żona na stałe w domu nie zmieniła zainteresowań szefa Judenratu. Nadal znęcał się i molestował nieletnich. Według tych co przeżyli, jego „popisowy” numer to obnażanie się przed nieletnimi i żądanie zaspokojenia go.

Pięć lat władzy Rumkowskiego.

Rumkowski był brutalnym, bezwzględnym żydowskim kolaborantem na usługach Niemców, kanalią, pedofilem, Żydem i ofiarą Holocaustu. Dokładnie w takiej kolejności. Zarzucano mu nadgorliwą kolaborację z Niemcami w sporządzaniu list Żydów do likwidacji. Popełniał liczne przestępstwa na tle seksualnym.

To właśnie Rumkowski przez prawie pięć lat decydował, którzy Żydzi pojadą w pierwszej kolejności transportem do obozu, co było równoznaczne z wyrokiem śmierci. Kto mu podpadł, nawet w drobnej sprawie, to już był trupem.

Obsesyjnie dbał o swoje bezpieczeństwo. Berek Ajzman był jego osobistym ochroniarzem przez 24 godziny na dobę.

Getto w Łodzi (Ghetto Litzmannstadt) w 1940 roku.
Ul. Piłsudskiego, w tle synagoga przy Wolborskiej. (Fot. Domena publiczna)

„Wielka szpera”

Najtragiczniejszym momentem w dziejach getta stała się „wielka szpera”. Była to akcja wysiedleń do obozu zagłady, której ofiarami padły dzieci poniżej 10. roku życia oraz ludzie starsi powyżej 65. roku życia, a także chorzy i ci, którzy nie pracowali.

W czasie trwania „wielkiej szpery”, pomiędzy 5 a 12 września 1942 roku, do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem wywieziono ponad 15 tysięcy osób. Kilkaset osób zastrzelono za stawianie oporu. Decyzja o deportacji zapadła pod koniec sierpnia 1942 roku w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA).

Rumkowski nie próbował protestować, wykonywał wszystkie rozkazy Niemców. Jego słynne przemówienie wygłoszone 4 września 1942 roku, a szczególnie słowa: „Ojcowie i matki – dajcie mi swoje dzieci !”, wstrząsnęły rodzicami. Był płacz i krzyk zrozpaczonych rodziców.

Został znienawidzony przez mieszkańców getta na zawsze. Czarna legenda o nim ciągnie się do dnia dzisiejszego. Adam Czerniaków zachował się inaczej w getcie warszawskim.

Getto w Łodzi 1942. Wielki dramat dzieci- ofiar „wielkiej szpery”. (Fot. Domena publiczna)

Zastrzelono prawie trzystu protestujących rodziców. Z wysiedleń zwolniono dzieci uprzywilejowanej warstwy gettowej społeczności, czyli urzędników i Służby Porządkowej (policjantów). Z wysiedlenia zostały zwolnione także dzieci kierowników najważniejszych resortów pracy. Stworzona została lista około dwustu dzieci podpisana przez Biebowa.

Podczas trwania całej akcji Rumkowski nie pojawił się na ulicach getta ani razu.

Czerniaków odmawia Niemcom

Inżynier Adam Czerniaków był szefem Judenratu w Warszawie. To były senator w II RP. W lipcu 1942 roku Gestapo zażądało od niego przygotowanie transportu dzieci do Auschwitz, czyli na pewną śmierć. W przeciwieństwie do Rumkowskiego odmówił wykonania tego rozkazu.

Wieczorem tego samego dnia popełnił samobójstwo. W liście pozostawionym do żony Czerniaków pisał: „Żądają ode mnie bym własnymi rękami zabijał dzieci mego narodu. Nie pozostaje mi nic innego, jak umrzeć”.

Adam Czerniaków – szef Judenratu w Warszawie w swoim biurze z niemieckim oficerem (1941 rok). (Fot. Domena publiczna)

Rok wcześniej podczas wizyty Rumkowskiego w getcie warszawskim Czerniaków zanotował w swoim dzienniku po spotkaniu: „Rumkowski zdał relacje ze swojej działalności w Łodzi. Ma Sonderkommando do spraw rekwizycji. Zbiera brylanty i futra. Nawoływał do pogodzenia się z Gancwajchem„.  („Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego”, Warszawa 1983)

Brak informacji w dostępnych publikacjach jak częste i w jakim charakterze były osobiste relacje Rumkowskiego z agentem Gestapo Gancwajchem.

Zaufani ludzie Rumkowskiego

Na przestrzeni lat 1940-1944 zatrudnionych w getcie było 14 tysięcy urzędników. Najbardziej zaufani współpracownicy Rumkowskiego to grono najwyższych urzędników, którzy traktowani byli przez „zwykłych” mieszkańców getta jako klasa wyższa. Popularne były sformułowania „protekcja” i „plecy”. Zatrudnienie w jednym z urzędów, stawało się stopniowo jedną z najpewniejszych gwarancji przetrwania.

Najbliżej „Króla Chaima” byli: brat Józef Rumkowski (szef Najwyższej Izby Kontroli), Henryk Neftalin (kierownik Wydziałów Ewidencji Ludności), Dawid Warszawski, Aaron Jakubowicz (kierownik Centralnego Biura Resortów Pracy) i jego główna sekretarka Marta Walfisz, Dora Fuchs (kierowniczka Centralnego Sekretariatu), Bernard Fuchs (kierownik Urzędu Pracy),

Boruch Praszkier (kierownik Biura dla Specjalnych Poruczeń), Leon Rozenblat (komendant Służby Porządkowej), Stanisław Jakobson (przewodniczący Sądu), Salomon Hercberg (komendant Centralnego Więzienia), Zygmunt Blemer, Chaim Lajb Grynberg i inni.

Centralny Sekretariat i Dora Fuchs

Kierowniczką Centralnego Sekretariatu była Dora Fuchs. To był najważniejszy urząd w getcie zwany Komendą Główną. Kancelaria miała charakter tajny dostępny tylko dla Rumkowskiego i jego najbliższych wspólpracowników.Przez sekretariat przechodziła cała korespondencja od władz niemieckich oraz korespondencja wewnętrzna Rumkowskiego.

Getto w Łodzi (1942). Kierowniczka Centralnego Sekretariatu Dora Fuchs. Po wojnie zamieszkała z rodziną w USA w stanie Nowy Jork. (Fot. Domena publiczna)
Getto w Łodzi (1942). Kierowniczka Centralnego Sekretariatu Dora Fuchs (siedzi w środku) z pracownikami. Po wojnie zamieszkała z rodziną w USA w stanie Nowy Jork.(Fot. Domena publiczna)

Dora Fuchs towarzyszyła Rumkowskiemu we wszystkich spotkaniach z władzami niemieckimi. Nieznane są okoliczności zatrudnienia właśnie Dory Fuchs na tym prestiżowym i dobrze płatnym stanowisku. „Dora Fuchs pociąga za wszystkie sznurki” – zapisał w dzienniku Oskar Rosenfeld.

Bernard Fuchs (brat Dory) był kierownikiem Biura Powołań (wysyłanie robotników do pracy w Niemczech), a następnie Urzędu Pracy.

Getto w Łodzi (1942). Bernard Fuchs – kierownik Urzędu Pracy. Po wojnie wyemigrował do USA, gdzie zmienił nazwisko na Bert Fleming. (Fot. Domena publiczna)

Najważniejsi ludzie w getcie trzymali się razem. W tej samej kamienicy przy ul. Łagiewnickiej 63 mieszkali Rumkowski z żoną, Dora Fuchs z narzeczonym Bernardem Jakubowiczem i rodziną, Bernard Fuchs z rodziną, Aron Jakubowicz i brat Rumkowskiego Józef z żoną.

Jak wiadomo Rumkowski zginął w 1944 roku. Inni mieli więcej szczęścia. Dora Fuchs po wojnie zamieszkała z rodziną w USA w stanie Nowy Jork. Jej brat Bernard Fuchs także wyemigrował do USA, gdzie zmienił nazwisko na Bert Fleming.

„Król Chaim”, „Cesarz”, „Chaim Pierwszy”

„Król Chaim” , „Cesarz” lub „Chaim Pierwszy” – tak nazywali Rumkowskiego Żydzi w łódzkim getcie. Miał wielką władzę pomimo, że znajdował się na łasce Niemców. Posiadał dwa mieszkania, po getcie jeżdził dorożką, chodził w oficerkach i stosował przemoc .

Publicznie bił Żydów po twarzy na ulicy. I decydował kto i jak długo będzie jeszcze żył. W urzędach Judenratu, w sklepach i szkołach na ścianach wisiały portrety Rumkowskiego. Jego podobizna widniała na wydawanych w getcie znaczkach.

Rumkowski jeżdził własną dorożką po getcie. (Fot. Domena publiczna)

„Szyszki”, czyli żydowska elita getta

Część Żydów w getcie zwana „szyszkami” żyła jak królowie. To była elita, która cieszyła się wielkimi względami Rumkowskiego. Mieli najlepsze posady i największe przywileje. Większość z nich była jednocześnie agentami Gestapo.

„Szyszki” mieszkały w luksusowych mieszkaniach w centrum getta. Ale niektórym było za mało, więc posiadali drugie mieszkanie. Część wyższych urzędników tak jak „Król Chaim” posiadała w zielonej dzielnicy Marysin swoje „letnie” domy lub mieszkania, do których przeprowadzali się w letnich miesiącach.

„Żony i inne kobiety, a nawet i mężczyżni, cały dzień plażują i wylegują się na trawie. Podobnie nawet grają i tańczą, urządzają różne hece, i to wszystko niedaleko drutów, na widoku Niemców”(Poznański Jakub – „Dziennik z łódzkiego getta”, Warszawa 2002)

A getto było w tym czasie straszliwie przeludnione. W niewielkich mieszkaniach mieszkało po kilka rodzin. Ludzie głodowali i często umierali na ulicach. Ponad 90 procent Żydów w getcie nienawidziło tej „elity”.

„Szyszki” nie głodowały. Bawili się w wytwornych restauracjach oferujących szampana i łososia. Mieli przywileje w szpitalach, czyli prywatne sale i lekarstwa bez ograniczeń. Byli lepiej ubrani, a kobiety nosiły najmodniejsze ubrania. Otrzymywali talony, dodatkowe urlopy i pobyt w ekskluzywnych pensjonatach. Dla nich, tak jakby nie było wojny.

To potomkowie tej właśnie żydowskiej elity, która przeżyła Holocaust chwalą dzisiaj Rumkowskiego. Piszą o nim książki i pochwalne artykuły w gazetach.

Policja Żydowska i Sonderkommando

Rumkowskiemu podlegała okrutna i brutalna żydowska Służba Porządkowa, czyli Policja Żydowska. Zdemoralizowani ludzie uzbrojeni w pałki. Każdego dnia bili i znęcali się nad swoimi rodakami. Okradali ich z ostatnich oszczędności, ściągali z nich okupy, pędzili na śmierć.

To dziwne, bo przecież w tej policji znalazło się wielu ludzi z przedwojennej żydowskiej elity. Byli to młodzi lekarze, adwokaci, inżynierowie, dziennikarze itd. Nawet oni stoczyli się na dno.

Komendantem był Leon Rozenblat porucznik artylerii Wojska Polskiego. Przed wojną pracował jako kierownik banku. Zastępował Rumkowskiego podczas jego nieobecności.  W sierpniu 1944 roku został deportowany z getta łódzkiego do obozu Auschwitz-Birkenu. Tam zaraz po przyjeżdzie został pobity na śmierć przez Mojsze Chusyda z Łodzi (według relacji Mosze Chęcińskiego).

Gestapo współpracowało z żydowską Służbą Porządkową, a szczególnie z Oddziałem Specjalnym Służby Porządkowej (Sonderkommando). Na terenie getta tajna policja posiadała sieć agenturalną, której trzon stanowili urzędnicy zajmujący wysokie stanowiska w administracji żydowskiej.

Agentami Gestapo byli m.in. Dawid Gertler i Marek Kligier – szefowie Sonderkommando. Po wojnie Gertler żył spokojnie w RFN, a Kligier w Republice Południowej Afryki.

Chaim Rumkowski – szef Judenratu w Łodzi przemawia do żydowskich policjantów. (Fot. Domena publiczna)

Żydowscy policjanci mieli znacznie większe przydziały żywności, byli bezkarni przy kradzieżach, wymuszaniu łapówek oraz wykorzystywaniu seksualnym młodych Żydówek.

Władysław Szpilman o Policji Żydowskiej.

Władysław Szpilman – „Śmierć miasta. Pamiętniki” (1946 r.) tak opisał Policję Żydowską:

„W jej skład wchodziła młodzież z warstwy zamożnej, mieliśmy wśród nich sporo znajomych. Z chwilą włożenia mundurów, nadziania na głowę policyjnych czapek i dostania pałek do ręki podleli. Ich największą ambicją stawało się nawiązanie stosunków z gestapowcami, wysługiwanie się im, paradowanie z nimi wzdłuż ulic, popisywanie się znajomością języka niemieckiego i licytowanie się w srogości metod stosowanych wobec żydowskiej ludności”.

Relacja Ringelbluma o brutalności Policji Żydowskiej.

Najsłynniejszy kronikarz warszawskiego getta Emanuel Ringelblum tak pisał o żydowskiej policji:

„Policja żydowska miała bardzo złą opinię jeszcze przed wysiedleniem. W przeciwieństwie do policji polskiej, która nie brała udziału w łapankach do obozu pracy, policja żydowska parała się tą ohydną robotą. Wyróżniała się również straszliwą korupcją i demoralizacją.

Dno podłości osiągnęła ona jednak dopiero w czasie wysiedlenia. Nie padło ani jedno słowo protestu przeciwko odrażającej funkcji, polegającej na prowadzeniu swych braci na rzeź. Policja była duchowo przygotowana do tej brudnej roboty i dlatego gorliwie ją wykonała.

Obecnie mózg sili się nad rozwiązaniem zagadki: jak to się stało, że Żydzi – przeważnie inteligenci, byli adwokaci (większość oficerów była przed wojną adwokatami) – sami przykładali rękę do zagłady swych braci. Jak doszło do tego, że Żydzi wlekli na wozach dzieci i kobiety, starców i chorych, wiedząc, że wszyscy idą na rzeź (…).

Okrucieństwo policji żydowskiej było bardzo często większe niż Niemców, Ukraińców, Łotyszy . Każdy Żyd warszawski, każda kobieta i dziecko mogą przytoczyć tysiące faktów nieludzkiego okrucieństwa i wściekłości policji żydowskiej”. To wstrząsająca relacja żydowskiego kronikarza.

Salomon Hercberg

Salomon Hercberg był komendantem Centralnego Więzienia i jednocześnie agentem Gestapo. Zaprzyjażniony z Rumkowskim. Pochodził z Bałut. Przed wojną był właścicielem i kierownikiem kinoteatru „Syrena” w Łodzi, utrzymywał także kontakty z grupami przestępczymi.

W getcie miał opinię karierowicza, znany był także ze swojej brutalności. Z czasem stał się jedną z najbardziej wpływowych, a zarazem znienawidzonych osób w getcie. Wyjątkowo gorliwy w wysyłaniu do obozów zagłady.

Ale za dużo kradł i Niemcy aresztowali go 14 marca 1942 roku. W jego mieszkaniu wykryto duży majątek.  Dołączony wraz rodziną do transportu zmierzającego do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem. Wydarzenie to uradowało mieszkańców getta i zyskało miano „Hercbergjady”.

Cyganie w łódzkim getcie

W listopadzie 1941 roku około 5 tysięcy Cyganów z Austrii umieszczono na terenie łódzkiego getta (Litzmannstadt Ghetto). W tym celu z Lizmannstadt Ghetto wydzielono część ulic. Decyzję o wydzieleniu fragmentu getta podjął Mordechaj Chaim Rumkowski, który nie chciał za nich odpowiadać. Niemcy obawiali się z kolei, że obecność Cyganów wpłynie negatywnie na produkcję w getcie. Niemcy ograbili Cyganów ze wszystkich kosztowności, biżuterii oraz cennych instrumentów muzycznych, które ci zabrali ze sobą z Austrii.

Teren na którym zamieszkali Cyganie został otoczony drutem kolczastym i oddzielony od getta rowem wypełnionym wodą. Okna od strony świata zewnętrznego zostały zabite deskami. Powierzchnia cygańskiego obozu w Lizmannstadt Ghetto wynosiła zaledwie 0,019 kilometra kwadratowego. Do środka mogli wejść tylko Niemcy i Żydzi dostarczający jedzenie. W obozie brakowało najprostszych sprzętów, nie było kuchni i brakowało latryn. Nadzór nad obozem cygańskim sprawował Rumkowski, który nie przejmował się losem Romów.

Getto w Łodzi. Niewielki teren, na którym zamieszkało 5 tysięcy Cyganów został otoczony drutem kolczastym i oddzielony od getta. Okna od strony świata zewnętrznego zostały zabite deskami. Nadzór nad obozem cygańskim sprawował Rumkowski. (Fot. Domena publiczna)


Arnold Mostowicz, który pracował jako lekarz w getcie, w wydanej po wojnie książce „Żółta gwiazda i czerwony krzyż” pisał: „Nawet dla mnie, nawykłego do katastrofalnie zagęszczonych mieszkań gettowych i obozów dla przybyszy z Austrii, obraz, jaki przedstawiały pomieszczenia, był przerażający”. W końcu wybuchła epidemia tyfusu plamistego. Cyganie zaczęli umierać dziesiątkami, łącznie ponad tysiąc osób.

12 stycznia 1942 roku Cyganie, którzy nie umarli w wyniku epidemii, zostali wywiezieni do obozu zagłady w Chełmie nad Nerem (SS-Sonderkommando Kulmhof). Tam Niemcy zamordowali ich spalinami w specjalnie przygotowanych do tego ciężarówkach.

Najpewniej spośród 5 tysięcy Cyganów, którzy zostali przywiezieni do Łodzi nikt nie przeżył. Kamienice, które tworzyły obóz, wróciły do getta, czyli za pojedyncze druty kolczaste.
Cyganie byli traktowani przez Niemców tak samo jak Żydzi. Byli prześladowani i mordowani, o czym często się zapomina, mówiąc o Holocauście.

Śmierć Rumkowskiego w Auschwitz-Birkenau

Rumkowski swoją nadgorliwością nie uratował swojego życia. W sierpniu 1944 roku został wysłany do obozu śmierci Auschwitz-Birkenau razem z żoną i bratem. Są dwie wersje jego śmierci. Pierwsza, że prosto z rampy w Birkenau posłano go do komory gazowej. Druga, że Żydzi z Łodzi natychmiast go rozpoznali na rampie w Birkenau i pobili na śmierć. Bez litości.

Z około 200 tysięcy Żydów w łódzkim getcie ocalało około siedem tysięcy.

Opinie profesorów

Profesor Hannach Arendt w swojej słynnej książce „Eichmann w Jerozolimie” (1963 r.) napisała, że „bez pomocy Judenratów i policji żydowskiej zginęłoby znacznie mniej Żydów”.

Profesor Barbara Engelking – kierownik Centrum Badań nad Zagładą Żydów Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk – napisała w 2007 roku krytyczną opinię na temat działalności Judenratów:

„Judenraty podejmowały więc z Niemcami pewną grę, mając nadzieję, że umożliwi ona przetrwanie. Złudzeniem jest myślenie, że można było tej gry nie podjąć, że możliwe było niewchodzenie w żadne relacje z Niemcami czy przeciwstawianie się im. Ubocznym efektem tej gry było jednak rozprzestrzenianie się przemocy.

By zrealizować niemieckie żądania, rady żydowskie musiały się uciekać do stosowania przymusu wewnątrz własnych społeczności. Używając przymusu, lokowały się po stronie aparatu władzy, wpisywały w system niemieckiego terroru. Nic dziwnego, że były często spostrzegane jako instytucje kolaborujące z wrogiem, że były coraz bardziej krytycznie oceniane, a nawet nienawidzone przez Żydów. Judenraty znalazły się w moralnej pułapce – chcąc czynić dobro, przyczyniały się do rozprzestrzeniania zła”.

Literatura

Adam Sitarek – „Otoczone drutem państwo”, Instytut Pamięci Narodowej, Łódz 2016

Lucille Eichengreen – „Rumkowski and the Orphans of Lodz”, San Francisco 2000

Władysław Szpilman – „Śmierć miasta. Pamiętniki”, 1946

E. Reicher – „W ostrym świetle dnia. Dziennik żydowskiego lekarza 1939-1945”, oprac. R. Jabłońska, Londyn 1989

Poznański Jakub – „Dziennik z łódzkiego getta”, Warszawa 2002

Adam Czerniaków – „Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego„, oprac. Marian Fuks, Warszawa 1983 

© (MARB)