„Żagiew” – „Trzynastka” – Gancwajch. Żydowska agentura warszawskiego Gestapo.

„Żagiew” („Żydowska Gwardia Wolności”) oraz „Trzynastka” to kolaboracyjne organizacje żydowskie w getcie warszawskim utworzone przez Gestapo (referat żydowski). Szefem tych dwóch żydowskich agentur był Abraham Gancwajch, który podlegał bezpośrednio kierownikowi referatu żydowskiego w warszawskim Gestapo SS-Untersturmfuhrerowi Karlowi Brandtowi.

Zadaniem tych organizacji była penetracja i likwidacja żydowskiego podziemia w getcie, ujawnianie powiązań z polskimi organizacjami konspiracyjnymi, szmalcownictwo, okradanie zamożnych Żydów, raportowanie do Gestapo.

Pierwsza powstała „Trzynastka”

Wiosną 1940 r. przy ul. Leszno 13 powołany został „Urząd do Walki z Lichwą i Spekulacją” zwany popularnie ”Trzynastką” od numeru zajmowanej kamienicy. W teorii organ ten miał zwalczać nielegalny handel, przemyt i lichwę. W rzeczywistości była to ekspozytura Gestapo, która liczyła ponad 400 umundurowanych funkcjonariuszy.

Byli zdemoralizowani i pewni siebie. Wymuszali na mieszkańcach getta haracze i łapówki za przymykanie oczu na nielegalny handel i przemyt, ściągali także haracze od właścicieli sklepów i restauracji. Podlegali wyłącznie Gestapo.

Niezadowolone Gestapo

Po kilku miesiącach działalności „Trzynastki” Niemcy stwierdzili ich jawna działalność, czyli mundury, stała siedziba, marsze przez getto (twarze znane mieszkańcom) nie do końca dawała zadawalające rezultaty. Gestapo chciało głębiej infiltrować getto, a do tego konieczna była pełna konspiracja i bardziej brutalne metody. Postanowili utworzyć jeszcze jedną agenturę w getcie.

Wtedy utworzono „Żagiew”

Pod koniec 1940 roku powstała „Żagiew” spośród specjalnie dobranych funkcjonariuszy „Trzynastki” i osobistych agentów Brandta. W skład organizacji weszli tylko najbardziej bezwzględni i pozbawieni skrupułów funkcjonariusze. Po prostu zdegenerowani sadyści. Było ich blisko tysiąc. Oni w przeciwieństwie do „Trzynastki” działali już w ścisłej konspiracji, dlatego obecnie jest bardzo mało publikacji na ich temat.

Agenci „Żagwi” uznawani byli przez Gestapo za bardziej wartościowych od agentów „Trzynastki”. Posiadali wydane przez Gestapo pozwolenie na broń. W przeciwieństwie do „Trzynastki” działali nie tylko na terenie getta, ale także w tzw. aryjskiej części Warszawy zajmując się szmalcownictwem, czyli tropiąc Żydów i wydając ich Niemcom (Tadeusz Bednarczyk – „Życie codzienne warszawskiego getta 1939-1943”).

Abraham Gancwajch. Żydowski agent Gestapo, który stał na czele organizacji „Trzynastka” i „Żagiew” w latach 1940-1943. (Fot. Domena publiczna)

Cztery wyroki śmierci na Gancwajcha

W 1942 i 1943 roku Gancwajcha za współpracę z Gestapo chciały zlikwidować cztery organizacje: dwie żydowskie, czyli Żydowski Związek Wojskowy (ŻZW) i Żydowska Organizacja Bojowa (ŻOB); polska Armia Krajowa oraz niemieckie Gestapo, kiedy Gancwajch przestał im być już potrzebny. Cztery wyroki śmierci, czterech różnych organizacji, a mimo to podobno przeżył w okupowanej Warszawie.

Gancwajch uniknął najgorszego, bo opuścił getto na początku 1942 roku. Z ukrycia kierował swoimi ludżmi. Dysponował kilkoma lokalami w Warszawie. Często zmieniał miejsca zamieszkania. Miał wielką kasę. Płacił Niemcom duże łapówki.

Był niesamowicie sprytny, umiejętnie grał na psychice ludzi, znakomicie organizował swoją pracę, miał dużą zdolność przekonywania i wzbudzania zaufania. Był to wysokiej klasy agent Gestapo – bardzo niebezpieczny w roli prowokatora. Nie wiadomo, czy przeżył wojnę.

„Trzynastka” – placówka Gestapo w getcie warszawskim

Wiosną 1940 roku Niemcy zorganizowali w getcie swoją agenturę złożoną z Żydów. Utworzono „Urząd do Walki z Lichwą i Spekulacją”, potocznie nazywany „Trzynastką” od adresu siedziby jej „sztabu”, który mieścił się przy ulicy Leszno 13.  Szefem „Trzynastki” został wspomniany już Abraham Gancwajch, a jego zastępcą kpt. Dawid Sternfeld. Zatrudniała ponad 400 funkcjonariuszy.

Gancwajch wskazany przez Gestapo na kierownika Urzędu, podlegał bezpośrednio pełnomocnikowi szefa dystryktu warszawskiego. Tym samym „Trzynastka” stała się instytucją niezależną od struktur żydowskiej administracji, niepodlegającą ani Żydowskiej Służbie Porządkowej, ani Judenratowi.

Jej głównym celem było usprawnienie grabieży ludności żydowskiej, a także likwidowanie w zarodku wszelkich przejawów oporu i samoobrony.

Instytucja, której zadaniem miało być z założenia regulowanie cen artykułów żywnościowych i przeciwdziałanie ich rzekomo nieuzasadnionemu podwyższaniu, stała się formalną agenturą Gestapo i zajmowała się wymuszeniami, szantażem, złodziejstwem, łapownictwem i donosicielstwem. To był gang.

Oddziały tej formacji zostały ukształtowane na wzór policyjnych, tzn. noszono dystynkcje, przeprowadzano odprawy, patrole ulic. W sile 400 ludzi przemieszczali się po getcie w czapkach z zielonym otokiem i gwiazdkami oznaczającymi rangę. Szantażowali, wymuszali, zastraszali, bili i bogacili się.


Getto w Warszawie (1941). Maszeruje „Trzynastka” Abrahama Gancwajcha zwana „Żydowskim Gestapo”

Imprezy „Trzynastkowiczów”

Wymuszenia, szantaże oraz inne nielegalne interesy prowadziły w szybkim czasie do znacznego wzbogacenia się Gancwajcha i jego towarzyszy. Spośród nich wywodziło się wielu stałych bywalców nocnych klubów i najdroższych restauracji, co budziło zgorszenie i potępienie gettowego społeczeństwa.

Ulubionym miejscem spotkań „Trzynastkowiczów” był nocny lokal „Casanova” (w hotelu Britania na Nowolipiu), który należał do Kohna i Hellera oraz „Palais de Dance” braci Frontów oferujący szampany i łososie. Często przebywali też w salonach gry.

Elita i ludzie umierający z głodu

Codzienność warszawskiego getta była bardzo skomplikowana. Obok umierających na ulicach z głodu ludzi, były też restauracje, kawiarnie, kluby nocne i kabarety, co wieczór zapraszające występy artystyczne, a w sklepach znajdowały się najlepsze gatunkowo towary, zupełnie jak przed wojną. Najlepsze trunki – w tym francuskie wina i koniaki – kawa, najlepsze słodycze i ciasta, wędliny i kiełbasy – królowały na stołach żydowskiej elity.


Jak opisywał działacz Bundu Baruch Goldstein: „Na tych samych ulicach, gdzie za dnia obserwowało się sceny horroru, wśród mrowia dzieci chorych na gruźlicę i wymierających jak muchy, wzdłuż ciał czekających na wózki zamiataczy ulic natrafiało się na sklepy pełne najwspanialszych dań, restauracje i kawiarnie, w których serwowano najkosztowniejsze dania i trunki. Najgorszym gniazdem pijaństwa i rozpusty była „Britania”.

W tym samym czasie w getcie warszawskim z głodu i chorób zmarło około 100 tysięcy osób. Straszliwe żniwo zbierały nędza i głód. Na kartki Żydzi otrzymywali jedynie chleb, po 750 gramów tygodniowo, a i to nie zawsze.

Adler o „Trzynastce”

Stanisław Adler to warszawski adwokat i były wysoki funkcjonariusz Żydowskiej Służby Porządkowej, zwanej Policją Żydowską. Uciekł z getta i po wojnie opisał swoje wspomnienia. Oto fragment jego książki „Wspomnienia z warszawskiego getta” wydanej w 2018 roku. Wcześniejsze wydanie w Jerozolimie w 1982 roku:


„Opłata za uzyskanie członkowstwa „Trzynastki” wynosiła kilka tysięcy złotych. To były wtedy wielkie pieniądze. W pewnym momencie, gdy Gancwajch potrzebował pieniędzy, zaczął codziennie zwiększać liczbę członków swojego personelu, co zapewniło mu znaczną sumę pieniędzy. Pieniądze te były w większości przeznaczone na łapówki dla Niemców, aby chronić „Trzynastkę” przed groźbą zakończenia jej istnienia.

Przy rekrutacji kandydatów do „Trzynastki” nie stosowano żadnych specjalnych formalności ani kontroli, nie dziwi więc, że elementy ze świata przestępczego stały się przeważającą częścią tej organizacji. To, że większość z tych mężczyzn została przyszłymi żydowskimi gestapowcami, wykazało, kto patronuje „Trzynastce”, większość ludności żydowskiej w getcie patrzyła na tę organizację z podejrzliwością i strachem”.

Gombiński o „Trzynastce”

Stanisława Gombiński – wyższy urzędnik żydowskiej policji, w swojej książce „Wspomnienia policjanta z warszawskiego getta„, red. Marta Janczewska, Warszawa 2010 tak opisuje:

„W szeregi Trzynastki przyjęto około 300 funkcjonariuszy, którzy wpłacili znaczne sumy na poczet wpisowego (po kilka tysięcy złotych). Oddziały tej formacji zostały ukształtowane na wzór policyjnych, tzn. noszono dystynkcje, przeprowadzano odprawy, patrole ulic etc.

Żydowska ulica nazywała Trzynastkowiczów „gajowymi”, gdyż nosili oni czapki z zielonym otokiem (w odróżnieniu od funkcjonariuszy Służby Porządkowej, którzy mieli otoki niebieskie). Stosunki między SP a Trzynastką, były „poprawne, lecz zimne”. Zachowywano jednak pozory i funkcjonariusze Trzynastki mieli pierwsi oddawać honory funkcjonariuszom SP”.

W szeregi podległej sobie formacji Gancwajch przyjął wielu ludzi o wątpliwej reputacji, amatorów łatwego zarobku, aferzystów. Komendantem „Trzynastki” został uchodźca z Łodzi Dawid Szternfeld, nazwany przez wyżej wspominanego Gombińskiego, doskonałym gangsterem. Blisko Gancwajcha byli także dwaj najbogatsi ludzie w getcie, znani kolaboranci – Moryc Kohn oraz Zelig Heller.

Rozwiązanie „Trzynastki” na niby

Bogactwo Gancwajcha i jego ludzi, szalone imprezy w najdroższych lokalach coraz bardziej denerwowały Niemców. „Rasa panów” nie mogła pozwolić, aby Żydzi byli bogatsi od nich. Wysokie łapówki już im nie wystarczały.

„Trzynastka” została formalnie rozwiązana przez Niemców 5 sierpnia 1941 r. W protokole rozwiązania Urzędu znajduje się informacja, że Żydowskie Pogotowie Ratunkowe przejmie majątek rozwiązywanej „Trzynastki”. Fakt, że działalność Pogotowia Gancwajcha nie została zawieszona znaczy, że rozwiązanie „Trzynastki” było jedynie kamuflażem.

„Trzynastka” była ofiarą wewnętrznych tarć wśród niemieckich urzędników. Gancwajch wtedy pracował bezpośrednio dla Ernsta Kaha, kierownika Wydziału III (SD) niemieckiego Urzędu Policji Bezpieczeństwa w Warszawie. Działalność tego wysokiego rangą i znaczeniem gestapowca była solą w oku niemieckiej administracji cywilnej. Ta ostatnia wykorzystała moment swojej przewagi i nakazała rozwiązanie „Trzynastki”.

Pierwszy dowódca Gancwajcha SS-Untersturmfuhrer Karl Georg Brandt zmienił zajęcie. W lecie 1942 roku był odpowiedzialny za deportację kilkuset tysięcy warszawskich Żydów do komór gazowych Treblinki. To zbrodniarz wojenny.

„Żagiew” działała dalej, ale oni byli głęboko zakonspirowani dzięki warszawskiemu Gestapo.

„Pogotowie ratunkowe” zastępuje „Trzynastkę”

W maju 1941 roku Gancwajch powołał do życia Żydowskie Pogotowie Ratunkowe nazywane „czerwonym pogotowiem” od niebieskiej opaski z czerwoną gwiazdą, z siedzibą w tym samym budynku co „Trzynastka”.  

Kierownikiem Pogotowia został Juliusz Sirota, syn warszawskiego kantora i współpracownik Gancwajcha z „Trzynastki”, a naczelnym lekarzem, cieszący się złą reputacją, dr Salomon Mejłachowicz. Instytucja oficjalnie miała nieść pomoc medyczną i socjalną. W rzeczywistości była narzędziem Gancwajcha do walki o wpływy z Judenratem oraz źródłem nielegalnych dochodów i nadużyć.

Swą działalność ograniczyła do wydawania za grube tysiące legitymacji i czapek. Mundur Pogotowia Ratunkowego był przepustką do lewych interesów, najrozmaitszych afer i szantaży typu sanitarnego. Członkowie pogotowia często maszerowali po mieście w zwartych kolumnach. 

„Trzynastka” została formalnie rozwiązana przez Niemców 5 sierpnia 1941 roku, ale był to jedynie kamuflaż.  Majątek i ludzi przejęło „czerwone pogotowie”, która było niczym innym jak przedłużeniem działań „Trzynastki”. Funkcjonowało samowolnie do lipca 1942 roku.

Gancwajch miał co robić. Zarządzał „Żagwią” i mieszkał poza gettem, podobnie jak Szternfeld. Po stronie aryjskiej znalazło tam schronienie także wielu jego współpracowników.  

„Żagiew”, czyli Żydzi w służbie Gestapo

Organizacja „Żagiew” powstała w końcu 1940 roku spośród specjalnie dobranych ludzi z „Trzynastki” i osobistych agentów Brandta. W skład organizacji weszli tylko najbardziej bezwzględni i pozbawieni skrupułów funkcjonariusze.

Szef obu organizacji Abraham Gancwajch podlegał bezpośrednio kierownikowi referatu żydowskiego w warszawskim gestapo SS-Untersturmfuhrerowi Karlowi Brandtowi. Agenci „Żagwi” uznawani byli przez Gestapo za bardziej wartościowych od agentów „Trzynastki”.

SS-Untersturmfuhrer Karl Georg Brandt – kierownik referatu żydowskiego w warszawskim Gestapo. Był pomysłodawcą organizacji „Żagiew” i szefem Abrahama Gancwajcha.
W lecie 1942 roku był odpowiedzialny za deportację warszawskich Żydów do Treblinki. (Fot. ze zbioru Yad Vashem)

Ściśle zakonspirowana organizacja dostała zadanie penetrowania wszystkich przejawów życia w getcie i poza nim. Ilościowo rosła bardzo szybko, bo dawała wielkie korzyści materialne. Abraham Gancwajch miał ponad tysiąc żydowskich tajnych agentów.

Polowali na Żydów ukrywających się po ”aryjskiej” stronie Warszawy oraz wyszukiwali Polaków, którzy im pomagali. Często sami podszywali się pod uciekinierów z getta. Wzbudzali wśród swoich ofiar zaufanie jako mówiący w jidysz.

Zajmowali się także szantażem Polaków podejrzanych o pomoc Żydom, czy działalność podziemną. Agenci ”Żagwi” nie musieli nosić gwiazdy Dawida. Polscy policjanci i Niemcy nie mogli ich aresztować bez zgody Gestapo.

Brutalna Żydowska Służba Porządkowa zwana Policją Żydowską. Większość z nich współpracowała z organizacją „Żagiew” utworzoną przez niemieckie Gestapo. (Fot. Domena publiczna)

Abraham Gancwajch – żydowski gestapowiec

Abraham Gancwajch (Awraham Ganzweich) urodził się w 1904 roku w Częstochowie. Przed wojną pracował jako nauczyciel hebrajskiego oraz współpracownik prasy żydowskiej w Częstochowie i Zagłębiu. Posiadał dyplom rabina. Znał cztery języki: niemiecki, polski, żargon i hebrajski.

Mieszkał w Łodzi i we Wiedniu, gdzie poznał Wilhelma Ohlenbuscha, późniejszego szefa propagandy w dystrykcie warszawskim (już w czasach wiedeńskich Ohlenbusch był hitlerowskim agentem).  Po wrześniu 1939 r. uciekł do Warszawy i tu dość szybko odnowił znajomość z Wilhelmem Ohlenbuschem. Pod jego wpływem Gancwajch rozpoczął swoją karierę kolaboranta.

W Warszawie nieznany nikomu szerzej Gancwajch dość szybko zyskiwał popularność w kręgach żydowskich. Dzięki Ohlenbuschowi otrzymał koncesję na administrowanie ponad setką domów. Został zwolniony z obowiązku noszenia opaski, a po utworzeniu getta mógł swobodnie przekraczać jego granice. 

Jako szef dwóch gestapowskich agentur: „Trzynastki” i „Żagwi” miał wielką władzę. W sumie dowodził około tysiącem funkcjonariuszy. Posiadał kilka mieszkań poza gettem. Często zmieniał lokale. Płacił wysokie łapówki Niemcom. Był to wysokiej klasy agent Gestapo.

Pławił się w luksusach w czasie Holocaustu, nie szczędząc sobie alkoholu i towarzystwa prostytutek. Bawił się w wytwornych restauracjach jak nocny lokal „Casanova” (w hotelu Britania na Nowolipiu) oraz „Palais de Dance” braci Frontów oferujących szampany i łososie. Jego najbliższymi współpracownikami byli dwaj najbogatsi ludzie getta: Moryc Kohn i Zelig Heller, obaj to konfidenci Gestapo.

W połowie 1941 roku był u szczytu kariery i jedną z ważniejszych postaci w getcie. Ale ostatecznie przegrał walkę o władzę nad gettem.

Abraham Gancwajch – żydowski agent Gestapo, który stał na czele organizacji „Trzynastka” i „Żagiew” w latach 1940-1943. Na zdjęciu: z żoną i synem Samuelem. (Fot. Domena publiczna)

Rumkowski broni Gancwajcha

Gancwajch nie ograniczał się tylko do prowadzenia wielu nielegalnych i półlegalnych interesów – miał także ambicje polityczne – chciał objąć fotel przewodniczącego Rady Żydowskiej. Wielokrotnie nachodził przewodniczącego Rady Żydowskiej Adama Czerniakowa, a nawet posuwał się do szantażowania i zastraszania go.

Adam Czerniaków – szef Judenratu w Warszawie- napisał w swoim dzienniku: „Miałem wizytę w moim biurze z Gancwajcha (27 maja 1942 r.) z prośbami natury osobistej. Co za podłe, brzydkie stworzenie”.

Podczas wizyty szefa łódzkiego Judenratu Rumkowskiego w getcie warszawskim Czerniaków zanotował w swoim dzienniku po spotkaniu: „Rumkowski zdał relacje ze swojej działalności w Łodzi. Ma Sonderkommando do spraw rekwizycji. Zbiera brylanty i futra. Nawoływał do pogodzenia się z Gancwajchem” (Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego, Warszawa 1983).

Brak informacji w dostępnych publikacjach jak częste i o jakim charakterze były osobiste relacje Rumkowskiego z Gancwajchem.

Abraham Gancwajch. Żydowski agent Gestapo, który stał na czele organizacji „Trzynastka” i „Żagiew” w latach 1940-1943. (Fot. Domena publiczna)

Donat o kłamstwach Gancwajcha

Alexander Donat pisze w swojej książce „Jewish Resistance” („Żydowski ruch oporu”) wydanej w 1964 roku:

„Gancwajch zakładając, że zwycięstwo Niemiec jest nieuniknione, rozsiewał kłamstwa, że w ostatnim etapie Żydzi będą przypuszczalnie przesiedleni na zdobyte teren i wobec tego instytucja getta jest konieczna, ponieważ chroni nacjonalizm żydowski
i autonomię kulturalną.
Tak więc, wmawiał Żydom, by nie tylko słuchali Niemców, lecz by z nimi współpracowali. Zapraszał prawników, doktorów, pisarzy, dziennikarzy i innych na odczyty, konferencje i dyskusje.”

„Żagiew”, czyli Żydzi uzbrojeni przez Gestapo

„Żagiew” pozostawała w ścisłej konspiracji udając grupę przemytniczą, dzięki czemu mogła kontrolować kanały przerzutu żywności do getta. Zajmowała się też szmalcownictwem, tropiąc i wydając Niemcom Żydów w ukrywających się w tzw. aryjskiej części Warszawy. „Żagiew” tworzyła także „organizacje wojskowe” na terenie getta, wciągała młodych Żydów w pułapkę i przekazywała ich Gestapo.

„Żagwiści” byli też wykorzystywani przez gestapo, jako prowokatorzy, wdzierający się podstępnie w szeregi polskich organizacji podziemnych. Abraham Gancwajch miał ponad tysiąc żydowskich tajnych agentów, którzy byli wyposażeni przez Gestapo w pistolety i dokumenty zapewniające im nietykalność ze strony Niemców oraz swobodne opuszczanie getta.

„Żagiew” istniała do likwidacji getta po powstaniu w kwietniu 1943 roku, ale niektórzy agenci działali dłużej.

„Żagiew” – kwatery w siedzibie Gestapo

Około trzystu członków organizacji „Żagiew” i żydowskich agentów gestapo mieszkało stale na terenie budynku Gestapo w al. Szucha, skąd wychodzili „do pracy” w Warszawie. Specjalizowali się oni w tropieniu Żydów w aryjskiej części Warszawy.

Afera Hotelu Polskiego 1942/1943

Agenci „Żagiewia” odegrali również kluczową rolę w zorganizowaniu afery Hotelu Polskiego przy ul. Długiej w Warszawie, czyli niemieckiego planu zwabienia tysięcy bogatych Żydów w pułapkę, pod fałszywymi obietnicami ewakuacji do Ameryki Południowej i wyłudzenia od nich pieniędzy i kosztowności.

Ci, którzy się zgłosili do Hotelu Polskiego, zostali obrabowani i wymordowani. Żydowscy agenci Gancwajcha przekonywali zamożnych Żydów do skorzystania z oferty Niemców. Ręczyli za ich uczciwość.

Niemcy, za pośrednictwem swych żydowskich agentów, sprzedawali Żydom „certyfikaty” zastępujące czasowo paszporty. Płacono za nie – przeważnie w złocie, biżuterii i dolarach – astronomiczne sumy. Cena za „certyfikat” dochodziła do 300 tys. zł za sztukę.

Lolek Skosowski i Adam Żurawin byli głównymi dostarczycielami dokumentów południowoamerykańskich dla Żydów w Hotelu Polskim. Adam Żurawin przeżył wojnę i zmarł w 1992 roku w Nowym Jorku. Pozostawił wspomnienia, w których przemilcza swoją współpracę z organizacjami „Żagiew” i „Trzynastka”. I trudno się dziwić. Kolaboranci po wojnie tworzyli sobie alternatywne życiorysy.

Zamożni Żydzi nie wyjechali do Ameryki Południowej, lecz zostali zamordowani na Pawiaku i w Auschwitz. Obłowili się Niemcy, ale także Gancwajch i jego ludzie zarobili wielką kasę jako pośrednicy. Nie przeszkadzało im, że wysyłają na śmierć kilka tysięcy Żydów. Kasa była ważniejsza.

Organizacje żydowskie kontra „Żagiew”

„Żagiew” szybko została zdemaskowana przez żydowskie Podziemie w getcie, a walką z nią zajął się przede wszystkim Żydowski Związek Wojskowy (ŻZW). To pierwsza żydowska organizacja zbrojna, która składała się niemal wyłącznie z oficerów i podoficerów Wojska Polskiego, żołnierzy Września 1939 roku.

Komendantem ŻZW był porucznik rez. Mieczysław Apfebaum ( ps.”Kowal”). ŻZW przy współpracy z AK wykonał ponad 70 wyroków śmierci na agentach Gestapo z „Żagwi” i „Trzynastki”. Jednym z ostatnich był Leon Skosowski.

W pażdzierniku 1942 roku powstała druga organizacja zbrojna getta, a mianowicie Żydowska Organizacja Bojowa (ŻOB), bardziej zbliżona do lewicy. Komendantem ŻOB został 24-letni Mordechaj Anielewicz. Uzbrojenie jednej i drugiej było słabe, ale ŻZW wyrażnie górował nad ŻOB.

Obie organizacje walczyły z niemieckimi agentami i gettową policją, oficjalnie zwaną Żydowską Służbą Porządkową, która w miarę upływu czasu stawała się coraz bardziej brutalna. Gancwajcha nie udało się zlikwidować, bo częściej przebywał poza gettem. Wykonywano inne wyroki.

29 pażdziernika 1942 roku z wyroku ŻOB zginął Jakub Lejkin, szef żydowskiej policji w getcie. Eliasz Różański zastrzelił go na ulicy Gęsiej.

28 lutego 1943 roku Adam Szajn został zlikwidowany przez jej bojowców ŻOB za: „redagowanie łajdackiego pisma gestapowców »Żagiew«” oraz „donosicielstwo i demoralizację żydowskiego życia politycznego”


Odprawa oddziału żydowskiej Służby Porządkowej w getcie warszawskim (1941). Przedwojenny adwokat w Warszawie, karzeł Jakub Lejkin, zastępca szefa Żydowskiej Służby Porządkowej, składa meldunek komendantowi policji żydowskiej Józefowi Szeryńskiemu (stoi tyłem). Niedługo potem 29 pażdziernika 1942 roku z wyroku ŻOB zginął Jakub Lejkin, szef żydowskiej policji w getcie. Eliasz Różański zastrzelił go na ulicy Gęsiej. (Źródło: Wikimedia Commons / Bundesarchiv)


Emanuel Ringelblum wymienia kilkanaście innych osób, na które przygotowano zamachy, przy czym nie wszystkie były udane. Komendant policji żydowskiej Józef Szeryński został tylko ranny.

Dwaj wybitni historycy żydowscy, Israel Gutman – działacz Żydowskiej Organizacji Bojowej oraz dr. Emanuel Ringeblum, nazwali organizację „Żagiew” „Żydowskim Gestapo”. Na jej szefa Abrahama Gancwajcha był wydany wyrok śmierci przez polskie podziemie i obie organizacje żydowskie, ale nie udało się wykonać wyroku.

Tadeusz Bednarczyk, czyli świadectwo świadka tamtych czasów

Tadeusz Bednarczyk od jesieni 1939 roku do wybuchu powstania w kwietniu 1943 roku codziennie przebywał w zamkniętej dzielnicy żydowskiej w Warszawie, czyli w getcie. Był pracownikiem urzędu skarbowego przy ul. Leszno i zbierał dla Niemców podatki od firm, sklepikarzy i rzemieślników w getcie.

Dlatego jak nikt inny mógł obserwować życie codzienne w warszawskim getcie i oczywiście z tego powodu nikt nie może zaprzeczyć jego słowom przelanym na papier ani podważać jego świadectwa. Jednocześnie Bednarczyk był członkiem Armii Krajowej. Ten naoczny świadek opisał przerażającą prawdę o wielkiej skali żydowskiej kolaboracji z Niemcami.

Bezcenne świadectwo prawdy świadka wydarzeń.

Tadeusz Bednarczyk w swojej książce „Życie codzienne warszawskiego getta 1939-1943” pisze między innymi :

„Jeśli mówimy o szmalcownictwie i szmalcownikach, to trzeba tu podkreślić, że najbardziej niebezpieczni dla ukrywających się Żydów byli szmalcownicy Żydzi, a nie Polacy, bo znali dużo adresów Żydów ukrywających się i wymuszali od nich okup na spółkę z kripo, mętami z policji granatowej, czy też na spółkę z Niemcami. Kolaboracja i zdrada wśród Żydów, przybrała większe rozmiary z chwilą zamknięcia getta i powołania do życia żydowskiej policji porządkowej.

Na o wiele wyższym szczeblu zdrady własnego narodu, stali żydowscy agenci gestapo, jedna ich siedziba znajdowała się przy Leszno 14, gdzie szefami byli Kohn i Heller (zausznicy Karla Brandta) , a druga przy ul. Leszno 13. Tą drugą placówką dowodził Gancwajch i kpt. Dawid Sternfeld”.

„Leszno 14 zakamuflowane było jako przedsiębiorstwo przemysłowe m.in. ich były tramwaje konne zwane konhellerkami , zaś Leszno 13 jako placówka policji przemysłowej występującej pod różnymi nazwami np. Urząd do Walki z Lichwą i Spekulacją, albo Urząd Kontroli Miar i Wag.

Według naszej obserwacji, specjalnie ożywioną szeroką i szkodliwą działalność prowadziła ta ostatnia, zwana popularnie „Trzynastką”. Spośród specjalnie dobranego elementu z „Trzynastki” i osobistych agentów Brandta, powstała w końcu 1940 r. organizacja pn. „Żagiew”. Organizacja ta dostała zadanie penetrowania wszystkich przejawów życia w getcie, z agendami gminy włącznie”.

„Ażeby nie demaskować się w oczach getta kontaktami z „Trzynastką” lub Befehlstelle Karla Brandta (Żelazna 103) , „Żagiew” udoskonaliła metody swej pracy. Agenci „Żagwi” zaczęli przekazywać meldunki i donosy swym mocodawcom nie w getcie, a w kilku punktach rozrzuconych w Warszawie. Znajdowały się one między innymi na Poczcie Głównej, w kawiarni Rival (Plac na Rozdrożu, w pobliżu Al. Szucha), oraz w sklepie z tekstyliami mieszczącym się przy ul. Mazowieckiej 7, na I piętrze od frontu.

Żydowscy agenci gestapo mieli nawet specjalne przepustki uprawniające do swobodnego poruszania się po terenie całej Generalnej Guberni, gdyż jako fachowcy byli używani do prac także w innych miastach”.

Po likwidacji getta w Warszawie

Niedobitki „Żagwi” jeszcze po likwidacji getta polowały w Warszawie na ukrywające się tam osoby pochodzenia żydowskiego. Perfidia polegała na tym, że udawali uciekających i szukających schronienia Żydów. Agentów tych, a byli wśród nich i tacy, którzy mieli kwatery w siedzibie Gestapo przy al. Szucha, Armia Krajowa tępiła aż do wybuchu Powstania Warszawskiego.

Jednego z najgrożniejszych, Leona Skosowskiego zwanego „Lolkiem”, zastrzelił 1 listopada 1943 roku w „Gospodzie Warszawskiej” przy ul. Nowogrodzkiej zespół likwidacyjny kontrwywiadu Okręgu Warszawskiego AK.

Cztery wyroki śmierci na Gancwajcha

Gancwajcha chciały zlikwidować cztery organizacje: dwie żydowskie, czyli Żydowski Związek Wojskowy (ŻZW) i Żydowska Organizacja Bojowa (ŻOB); polska Armia Krajowa oraz niemieckie Gestapo, kiedy Gancwajch przestał im być już potrzebny.

Cztery wyroki śmierci, czterech różnych organizacji, a mimo to Gancwajch (podobno) przeżył w okupowanej Warszawie. Tylko wyjątkowo sprytny człowiek mógł uniknąć w tej sytuacji najgorszego.

Zniknięcie Gancwajcha

Losy Abrahama Gancwajcha od połowy 1943 roku są wielką niewiadomą. Zniknął wraz ze swoją rodziną. Podobno widziano go w jego rodzinnej Częstochowie. Wiadomo tylko, że Gestapo postanowiło go zlikwidować jako niewygodnego świadka swych przeróżnych kombinacji z Żydami. Uciekł z Warszawy i mimo rozesłanych za nim listów gończych nie został odnaleziony. Póżniej miał rzekomo współpracować z sowiecką NKWD.

Inna niesprawdzona wersja mówi, że Gancwajch został schwytany przez Niemców i prawdopodobnie rozstrzelany na Pawiaku w kwietniu 1943 roku, a jego żona i syn zginęli w Auschwitz. Ale Niemcy „nie pochwalili się” rzekomą likwidacją Gancwajcha.

Ale jedno jest pewne, po aferze Hotelu Polskiego Gancwajch był tak zamożnym człowiekiem, że mógł kupić każdy dokument (paszport, metryka urodzenia) oraz załatwić sobie i swojej rodzinie przerzut do każdego innego państwa. I to jest najbardziej prawdopodobna wersja wydarzeń. Byli tacy, którzy twierdzili, że osiedlił się w Szwajcarii, mówiono też o Ameryce Południowej.

Literatura

Tadeusz Bednarczyk – „Życie codzienne warszawskiego getta 1939-1943″,  Warszawa 1995, Wydawnictwo OJCZYZNA.  To relacja żródłowa świadka opisywanych wydarzeń. Bezcenne świadectwo prawdy.

Jerzy Ślaski– „Polska Walcząca” (1990). Autor tej pracy to żołnierz Armii Krajowej Kedywu Okręgu Warszawskiego, a po wojnie dziennikarz. Przy opisie organizacji „Żagiew” podziękował za pomoc i cenne uwagi doktor Teresie Prekerowej.

Dr. Teresa Prekerowa to Sprawiedliwa Wśród Narodów Świata oraz autorka książki – „Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942-1945″.

dr. Teresa Prekerowa. Sprawiedliwa Wśród Narodów Świata. (Fot. Domena publiczna)

Stanisław Adler – „Żadna blaga, żadne kłamstwo. Wspomnienia z warszawskiego getta„, red. Marta Janczewska, Warszawa 2018, Jerozolima 1982.

Stanisław Gombiński – „Wspomnienia policjanta z warszawskiego getta„, red. Marta Janczewska, Warszawa 2010.

Adam Czerniaków – „Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego„, oprac. Marian Fuks, Warszawa 1983, 

Archiwum Ringelbluma – Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, t. 5: Getto warszawskie, red. Katarzyna Person, Warszawa 2011.

Marta Janczewska – „Agenci gestapo. Urząd do Walki z Lichwą i Spekulacją (Trzynastka)”

Ireneusz T. Lisiak – „Żydowscy Kolaboranci Hitlera”, 2013

„Warszawska Gazeta”, luty 2012 r

© (MARB)